Gebiedsvisie Polder Westzaan

Foto: Tom Kisjes

Polder Westzaan is een uniek gebied ten westen van Zaandam. Het gebied heeft een fascinerende historie als eerste industriegebied van Europa, karakteristieke veenweiden, bijzondere brakke natuur en is waardevol als uitloopgebied van de gemeente Zaanstad. In zo’n rijke polder valt ook veel te verliezen. Er zijn grote uitdagingen voor het gebied. De kwaliteit van de natuur holt achteruit, er heerst onzekerheid onder agrariërs, de waterkwaliteit is slecht en er is een grote recreatieve druk vanuit Zaanstad.

In de Gebiedsvisie Polder Westzaan 2040 denken lokale partijen, zoals agrariërs, overheden, natuurorganisaties samen met andere betrokkenen na over de toekomst van de polder. Een uitdagend proces door de soms tegenstrijdige belangen. Zo is bijvoorbeeld verbrakking een voorwaarde om te voldoen aan de Natura 2000 doelstelling. Agrariërs die al eeuwen lang het gebied gebruiken en beheren zullen hier mogelijk schade van ondervinden. Vista Landschapsarchitecten ondersteunt dit proces samen met Circular Landscapes en Frank van Berkum.

 

LOCATIEWestzaanGemeente ZaanstadOPDRACHTGEVERGemeente ZaanstadProvincie Noord HollandCATEGORIEGebiedsvisiePERIODE2021-2022STATUSGepubliceerdSAMENWERKINGCircular LandscapesFrank van Berkum

Foto: Tom Kisjes

 

De Gebiedsvisie Polder Westzaan is het resultaat van een intensief proces met de boeren en gebiedspartijen, dat alles bij elkaar een goed jaar heeft geduurd. Het document is in gezamenlijkheid opgesteld door een werkgroep waarin alle betrokkenen zijn vertegenwoordigd.

De gebiedsvisie geeft de richting aan waarin Polder Westzaan zich zal gaan ontwikkelen. De werkgroep heeft dit inhoud gegeven in de vorm van vier nauw met elkaar samenhangende strategische keuzen voor water, natuur, landbouw en recreatie. De planhorizon is het jaar 2040. In het komende jaar gaan we een Uitvoeringsprogramma Polder Westzaan opstellen waarin nadere afspraken worden gemaakt over de uitwerking en concretisering van de keuzen.

Er komt veel op het gebied af. Polder Westzaan moet aan veel eisen tegelijkertijd voldoen. Het is grotendeels Natura 2000 gebied en onderdeel van het Natuurnetwerk Nederland. Het eeuwenoude cultuurlandschap is mede ook gevormd door de boeren die er hun brood verdienen. Aan de rand van het gebied wonen 160.000 Zaankanters, die er graag vertoeven.

 

 

WaterDe koers is om het hoofdwatersysteem van Polder Westzaan integraal te verbrakken door water in te laten vanuit het Noordzeekanaal. Verbrakken is noodzakelijk voor een duurzame instandhouding van unieke brakke vegetaties die van oudsher in Polder Westzaan voorkomen, maar nu bijna verdwenen zijn. Dit is een harde eis die voortvloeit uit Natura 2000. De boeren hebben geen belang bij verbrakking. Daarom nemen we de tijd om in samenwerking en dialoog met de boeren een realistisch uitvoeringsplan te maken. Daarbij kijken we ook naar de individuele en/of collectieve wensen en behoeften ten aanzien van de agrarische bedrijfsvoering in relatie tot verbrakking. Uitgangspunten zijn: geen schade, als die voorkomen kan gedacht worden aan een passende vergoeding, en waar mogelijk faciliteren en stimuleren van de agrarische bedrijfsvoering en verbreding daarvan.

NatuurIn Polder Westzaan staat voorop: een gedegen en adequaat beheer van Natura 2000 waarden. Dit beheer is beschreven in het Beheerplan Natura 2000 Polder Westzaan 2016-2022. De verbrakking van het watersysteem is een vereiste om te kunnen voldoen aan de instandhoudingsdoelstellingen van habitattype brakke ruigten en zomen (Natura 2000). In het Guisveld en het overgangsgebied Euverenweg en De Lus (omgelegde Guisweg)  zal het accent liggen op de veenmosrietlanden en veenheiden. Dit zijn eveneens belangrijke Natura 2000 habitats, die ook in het Westzijderveld en de Reef voorkomen. Indirect zijn de veenmosrietlanden en veenheiden ook afhankelijk van brak water omdat deze ‘successiestadia’ verjongd moeten worden. Brak water creëert daarvoor een veel betere uitgangssituatie. Hiervoor wordt gericht gekeken naar verlanding via inundatie of geleidelijke peilopzetting in onderbemalingen als experiment c.q. pilots in alle deelgebieden van Polder Westzaan. Goede weidevogelgebieden die in het Guisveld aanwezig zijn worden uiteraard gespaard. Zo ontstaat een aantrekkelijk en gevarieerd landschap. In het Westzijderveld en De Reef streven we naar een grote weidevogelkern met hoge aantallen broedparen, die wordt beheerd door een goede samenwerking tussen de boeren onderling, de particuliere natuurorganisaties en Staatsbosbeheer.

Toekomstbestendige landbouwDe landbouw is een belangrijke factor in het levende cultuurlandschap van Polder Westzaan. De boeren vertegenwoordigen belangrijke waarden: de productie van veilig voedsel en beheer van landschap met koeien en weidevogels. Naar de aard van het veengebied en de vele natuurbestemmingen is ‘boeren met de natuur’ het credo. Gezien de unieke cultuurhistorische kwaliteiten van het landschap, de rijke aanwezigheid van natuur en water, en niet in de laatste plaats de nabijheid van de stedelijke omgeving, is verbreding van de bedrijfsvoering kansrijk. Hierbij denken we bijvoorbeeld aan zorg, overnachtingen bij de boer, verkoop van streekproducten en weidevogelexcursies. Het streven is om hiervoor via de uitvoeringsagenda indien nodig en in het belang van het behoud van het landschap en de natuur ruimere planologische voorwaarden te creëren.

RecreatiePolder Westzaan is rijk met de nog beleefbare cultuurhistorie. Het prachtige, afwisselende en open landschap is een aantrekkelijk uitloopgebied in Zaanstad, maar ook breder beschouwd in de Metropoolregio Amsterdam. De kwetsbare natuur en de slappe veenbodem maken het gebied echter ook beperkt toegankelijk. De koers is om de belevingsmogelijkheden van het landschap te versterken, maar wel rekening houdende met de kwets-baarheden en draagkracht van het landschap. De volledig functionerende papiermolen de Schoolmeester (1692) brengt je terug in de zeventiende eeuw. We willen dat dit het kloppende historische en educatieve hart
van Polder Westzaan wordt. We zorgen voor wandelrondjes rondom het Guisveld, Westzijderveld en de Reef en een goede bereikbaarheid vanuit de ‘NS Buitenpoorten Wormerveer, Zaanse Schans en Zaandam’ en vanuit het molenpark De Held Jozua. Het waterstelsel biedt ruimte voor bijzondere vaartochten. Maar wel graag met elektrische boten. Recreëren bij de boer is een belangrijke troef. Op het erf beleef je de landelijke sfeer optimaal. Kortom: Polder Westzaan biedt een authentieke beleving van een oer-Hollands landschap.

 

Polderpact WestzaanMet het gebiedsproces neemt Polder Westzaan de regie in eigen hand. Doel is om de opgaven die op het gebied af komen met elkaar en in onderlinge samenhang op te lossen, met de gebiedsvisie als een sterke propositie. De partijen continueren de samenwerking en willen daarvoor op korte termijn een Polderpact sluiten.

Het landschapsbeeld in 2040Als de intenties werkelijkheid worden, wordt het prachtige landschap van Westzaan nog mooier en unieker. 

Als gevolg van de verbrakking zullen de oevers van het water in het voorjaar weer wit kleuren van het echt lepelblad. Als we erin slagen om goede afspraken te maken over het weidevogels zal de populatie Grutto’s, ons nationale weidevogel icoon weer sterker worden. De boeren spelen daarbij een belangrijke rol. De landbouw wordt toekomstbestendig door ‘boeren met de natuur’ en verbreding. Interessant is het verder uit te werken onderdeel verlanding in het uitvoeringsprogramma. Hier liggen grote kansen voor innovatie en herstel van het veenareaal. Dat kan Polder Westzaan op de kaart zetten als een sleutelgebied voor het klimaatbestendig maken van Nederland.

Foto boven: Gebiedsatelier in de Zuidervermaning Westzaan (fotograaf: Dirk Brand)

 

Watersysteem

 

Het vele water is in hoge mate bepalend voor de beleving van het gebied. Het watersysteem bestaat uit primaire polderwatergangen, onderbemalingen en blokbemalingen. In het hoofdwatersysteem is het waterniveau de afgelopen decennia minimaal gezakt. Voor het agrarisch gebruik zijn de onderbemalingen ontwaterd en is het maaiveld plaatselijk een meter gezakt.

Het resultaat is dat Polder Westzaan is opgedeeld in 90 kleine ‘’polders’’. Waar de polderwatergangen zowel qua peil als qua inrichting weinig flexibel zijn, bieden de onder- en blokbemalingen meer mogelijkheden om het waterpeil, de inrichting en het beheer aan te passen.

 

Foto: Tom Kisjes

Foto boven: Lintdorp Westzaan met op de achtergrond Zaanstad. Het maaiveld van de onderbemalingenligt duidelijk lager dan het hoofdwatersysteem. Op de voorgrond liggen ondergelopen onderbemalingen(Vliegerfoto Tom Kisjes)

 

Verbrakking van de polder

 

Een belangrijke beslissing is de keuze voor verbrakking. Dit schept de randvoorwaarde voor bijzondere natuur zoals brakke ruigten en zomen en jonge verlandingen met ruwe bies. Door verbrakking creëren we de juiste omtstandigheden voor echt lepelblad om op grote schaal te ontwikkelen (zie de kaart hieronder).

 

Echt lepelblad

 

Beheersindeling van polder Westzaan

 

De polder is globaal verdeeld in vier gebieden:1 Hoofwatersysteembrakke ruigten en zomen2 Guisveld (noord)combinatie van veenmosrietlanden, veenheide, pilots voor verlanding, behoud goede weidevogelpercelen en cultuurhistorisch waardevolle Vijverlande3 Overgangsgebied Euverenweg en De Lus (midden)accent natuurgerichte recreatie en inbedding historische bebouwingsstructuur in open landschap4 Westzijderveld en de Reef (zuid)agrarisch gebruik met accent versterking weidevogelbeheer en behoud veenmosrietlanden en veenheiden

 

Foto: Tom Kisjes

Foto boven: In de gebiedsvisie zetten we in op een mozaïek van graslandenmet een groot aandeel vochtig hooiland(Vliegerfoto Tom Kisjes)

 

Brakke verlandingsreeks in een onderbemaling

Om veenmosrietlanden duurzaam in stand te houden in een gebied is verjonging vanuit verlanding essentieel. In het Guisveld ligt een kans om nieuwe verlanding op gang te brengen. Verlanding wordt mogelijk gemaakt door geleidelijk het peil op te zetten of een laag brak water op het maaiveld zetten. Het ten opzichte van de onderbemalingen hoog liggende watersysteem, maakt dit mogelijk.

Op termijn kunnen vanuit de jonge verlandingsvegetaties door actieve veenvorming nieuwe veenmosrietlanden en veenheiden ontstaan. Door het brakke water zal verlanding vooral optreden met ruwe bies. Dit ontwikkelt door naar veenmosbiezenlanden. Dit is karakteristiek voor brakke veenweiden, maar bijna verdwenen in Nederland.

 

Foto onder: De rijke historie is goed zichtbaar in Polder Westzaan,zoals pelmolen het Prinsenhof in Westzaan