Rivierverruiming en verstedelijking

De plannen van Vista voor de IJsselbypass bij Deventer en Zutphen zijn een goed voorbeeld van landschappelijke stedenbouw. Vergroting van de afvoercapaciteit van de IJssel wordt hier gecombineerd met nieuwe stedelijke uitbreidingen. De plannen zijn opgesteld als uitwerking van het Regionaal Structuurplan voor de Stedendriehoek Apeldoorn-Deventer-Zutphen en als bouwsteen voor de PKB Ruimte voor de Rivier. Het tijdschrift TOPOS publiceerde onderstaand artikel.

Veel steden hebben zich met hun nieuwe uitbreidingen afgekeerd van de rivier waarlangs zij zijn ontstaan. Vista wil steden weer hecht verankeren aan het landschap. De plannen voor rivierverruiming bieden hiervoor een uitstekende aanleiding. Bijzondere kansen liggen er bij Deventer en Zutphen aan de IJssel. Deze steden vervullen een regionale opvangfunctie in de Stedendriehoek Apeldoorn-Deventer-Zutphen en kennen een forse woningbouwopgave. Tegelijkertijd is het rivierbed van de IJssel hier ingesnoerd door hoge dijken en dicht bebouwde oevers. Dit zijn bottle necks in de rivierafvoer en kwetsbare plekken voor overstroming. Hier zijn ingrijpende maatregelen nodig om de veiligheid te waarborgen.

In het kader van het regionaal structuurplan voor de Stedendriehoek heeft Vista voorgesteld om bij beide steden een ‘bypass’ aan te leggen voor de IJssel: een extra rivierarm die bij hoge waterstanden het water kan afvoeren. De rivierarm kan permanent of periodiek meestromen. De bypass is echter veel meer dan een technische oplossing van een rivierkundig probleem. Kern van het voorstel van Vista is dat de aanleg van de bypass wordt opgevat als een integrale landschapsontwikkeling. Het is een kans om het gebied een bijzondere ruimtelijke identiteit te geven. We noemen dit het ‘bypasslandschap’. Het vergroten van de veiligheid wordt gecombineerd met een structurele kwaliteitsimpuls voor natuur, leefbaarheid, economie en toerisme. De motor voor deze ontwikkeling is de woningbouwopgave, van ongeveer 3.000 woningen voor beide steden.

De ontwikkeling van het bypasslandschap biedt mogelijkheden voor een breed scala aan onderscheidende woonmilieus. Naast een gebiedsspecifieke natuurtypologie voor de IJssel is daarom een nieuwe woontypologie ontwikkeld. De natuur- en woontypen kunnen op verschillende manieren met elkaar gecombineerd worden en leveren praktische bouwstenen voor integrale inrichtingsmodellen. De natuurtypen zijn gebaseerd op de te verwachten veranderingen in waterdynamiek en op denkbare beheeropties. Deze omvatten onder meer hardhout- en zachthoutooibossen, moerasruigten, begraasde overstromingsgraslanden, rivierduinen, rivierstranden en diverse watermilieus. De woontypen zijn gebaseerd op de relatie van de woning met het water en de specifieke ligging in het rivierenlandschap. Deze omvatten onder meer stedelijke rivierfronten, parkwoningen, jachthavens, wooneilanden, waterkastelen, dijkwoningen en drijvende woningen.

Voor beide gebieden zijn twee inrichtingsmodellen uitgewerkt, afgestemd op de rivierkundige situatie en het stedenbouwkundige programma. De modellen voor Deventer zijn getypeerd als ‘Rivierpark’ en ‘Stroomruggenlandschap’, de modellen voor Zutphen als ‘IJsselbuurtschappen’ en ‘Waterhoven’. De modellen zijn geïnspireerd op de geschiedenis van beide steden als ‘Hanzesteden’. Bij Deventer is voortgebouwd op de historische landschapsstructuur van de Deventerse Hoven: oude tuinbouwcomplexen die geleidelijk zijn getransformeerd in het landelijk woonmilieus. In de modellen is gekozen voor een kleinschalige verweving tussen de huizen en het landschap. Voor Zutphen is de stedelijke ontwikkelingsgeschiedenis als leidraad genomen. Deze stad is ontstaan door samenclustering van compacte nederzettingen rondom de oude stad, waarbij de schaal en het karakter van de oorspronkelijke bebouwing bewaard is gebleven. De nieuwe uitbreidingen hebben daarom in beide modellen een dorpse structuur gekregen.

De uitgewerkte inrichtingsmodellen zijn rivierkundig doorgerekend en voldoen aan de door Rijkswaterstaat gestelde eisen. Ook is een globale kostenraming opgesteld. Duidelijk is dat het gaat om forse investeringen. Maar daar staan forse maatschappelijke baten tegenover, op het gebied van wonen, natuur en recreatie. En dat alles in een fantastisch landschap! Uiteindelijk zal de politiek een keuze moeten maken. Voor Zutphen worden momenteel nadere plannen uitgewerkt, voor Deventer is de besluitvorming voorlopig uitgesteld. Het idee voor de ‘bypass’ heeft inmiddels op diverse andere plaatsen navolging gekregen: bij Kampen zijn plannen in ontwikkeling voor een westelijke IJsselbypass en InnovatieNetwerk Groene Ruimte ondersteunt het initiatief van Stichting Ark voor ‘Nieuwe Rivieren’ in het rivierengebied.